Door de principes van microfluïdica, microfabricatie en celkweektechnieken te combineren, is er een nieuwe generatie laboratoriumplatforms ontstaan, bekend als 'organ-on-a-chip'. Organ-on-a-chip-systemen zijn microfluïdische devices die levende cellen bevatten. Deze microfluïdische devices kunnen micro-omgevingen beter nabootsen in vergelijking met eerdere in vitro-modellen. Microfluïdische devices zijn met name geschikt voor het modelleren van biologische barrières, zoals de bloed-hersenbarrière, omdat ze bloedstroming kunnen simuleren.
Structuur en functie van de bloed-hersenbarrière
De bloed-hersenbarrière (BBB) is de grenslaag van cellen die de hersenmicrovaten bekleedt en het bloed scheidt van de interstitiële vloeistoffen in de hersenen. De belangrijkste functie van de bloed-hersenbarrière is het fungeren als een fysieke en metabole barrière door selectief transport van voedingsstoffen mogelijk te maken, terwijl tegelijkertijd wordt voorkomen dat toxische substanties in het bloed de hersenen binnendringen.
De BBB bestaat uit gespecialiseerde endotheelcellen die worden omringd door een basaalmembraan en vier andere celtypen: astrocyten, pericyten, neuronen en microglia. Deze vijf celtypen en het basaalmembraan vormen samen de neurovasculaire eenheid (figuur 1) [1]. Tussen aangrenzende endotheelcellen van de BBB worden afsluitende eiwitcomplexen gevormd, tight junctions genaamd. Hierdoor bevinden de cellen zich dicht bij elkaar, wat de intercellulaire ruimten afsluit en paracellulair transport voorkomt. Deze hoge barrièredichtheid is kenmerkend voor de BBB en cruciaal voor het behouden van de hersenhomeostase. Een lokaal verlies van de barrièredichtheid, wat resulteert in lekkage door de barrière, is geassocieerd met verschillende aandoeningen van het centrale zenuwstelsel (CZS) [2]. Het begrijpen en passeren van de BBB is essentieel voor de behandeling van aandoeningen van het CZS. Drug deliverysystemen die de barrière tijdelijk kunnen openen zodat medicatie kan passeren en de hersenen kan bereiken, vormen een belangrijk onderzoeksgebied voor de behandeling van CZS-aandoeningen.
In vitro-modellen van de bloed-hersenbarrière
In kunstmatige omgevingen kunnen condities strikt worden gecontroleerd en kunnen specifieke gedragingen onafhankelijk worden bestudeerd met minimale interferentie van andere factoren. Traditioneel wordt de BBB in vitro gereconstrueerd als statische modellen met behulp van conventionele celkweekopstellingen. Microfluïdische organ-on-a-chip-devices bieden oplossingen voor veel van de tekortkomingen van eerdere in vitro-modellen. Deze devices kunnen worden ontworpen met realistischere architecturen en hun kleine afmetingen komen beter overeen met de geometrie van de capillairen in de neurovasculaire eenheid. Bovendien kunnen de modellen, door gebruik te maken van microfluïdica in plaats van experimenten uit te voeren in een bulkoplossing, fysiologische fenomenen vertonen zoals vloeistofstromen en schuifspanningen. Een ander voordeel van BBB-on-a-chip-modellen is dat er sensoren voor real-time monitoring kunnen worden geïntegreerd [3].
Bloed-hersenbarrière op een microfluïdische chip
Twee van de vroegste microfluïdische devices die baanbrekend zijn geweest voor de ontwikkeling van BBB-on-a-chip en het bewijs van principe hebben geleverd voor verschillende veelbelovende concepten, worden hieronder gepresenteerd. Ook worden er enkele belangrijke ontwerpaspecten en validatieparameters geïntroduceerd waarmee rekening moet worden gehouden bij het ontwikkelen van een organ-on-a-chip-device voor het bestuderen van de BBB. Tegenwoordig zijn kant-en-klare chips voor organ-on-a-chip-toepassingen commercieel verkrijgbaar of kunnen ze op maat worden besteld.
Voor zover onze kennis strekt, waren Booth et al. de eersten die in 2012 een BBB-on-a-chip-model publiceerden [4], gevolgd door een publicatie in 2014 [5]. Hun device, weergegeven in figuur 2, omvat twee kruisende kanalen in PDMS-lagen, met een diepte van respectievelijk 200 µm en een breedte van 2 mm en 5 mm. De twee kanalen werden gescheiden door een poreus polycarbonaatmembraan bedekt met fibronectine. De kanaallagen werden afgedekt met glazenplaatjes met dunne-filmelektroden van Ag/AgCl met een four-point sensing-structuur over het membraan geplaatst. Muis-endotheelcellen (b.End3) en muizenastrocyten (C8D1A) werden in co-cultuur gekweekt aan tegenovergestelde zijden van het membraan. In beide kanalen werd een debiet van 2,6 mL/min toegepast, wat volgens berekeningen in het artikel overeenkwam met een schuifspanning van 2 mPa op de endotheelcellen. De transendotheliale elektrische weerstand (TEER) werd gemeten op 180-280 Vcm2 met de geïntegreerde dunne-filmelektroden. Verder werd het tight junction-eiwit ZO-1 geïdentificeerd met immunofluorescentie en werden permeabiliteitsstudies uitgevoerd om de barrièrefunctie te bevestigen.
Een ander volledig geïntegreerd BBB-device werd in 2013 gepubliceerd door Griep et al. [6]. Het device bestond uit twee PDMS-lagen met kanalen van 500 µm breed en 100 µm diep, met daartussen een met collageen gecoat polycarbonaatmembraan. Humane cerebrale microvasculaire endotheelcellen (hCMEC/D3) werden bovenop het membraan gekweekt. Zij gebruikten vier platinadraden om de TEER-waarde gedurende 7 dagen te bewaken via impedantiegoochemetingen. Zij verkregen een gemiddelde TEER-waarde van 28 Vcm2 ± 1,3 SEM). Er werd een toename in TEER waargenomen tot 120 Vcm2 toen een debiet van 2,5 mL/h werd toegepast, wat overeenkwam met een berekende schuifspanning van 0,58 Pa.
Chipmateriaal voor organ-on-a-chip
PDMS wordt veelelijk gebruikt voor de fabricage van organ-on-a-chip-devices. Enkele voordelen van PDMS zijn dat het biocompatibel en transparant is (240 nm – 1100 nm), goedkoop en eenvoudig te verwerken is, met hoge resolutie kan worden gegoten en kan hechten aan glas of PDMS [7]. Het is echter sterk hydrofoob, wat problematisch kan zijn bij het vullen van de kanalen of het verkrijgen van een sterke hechting voor lekvrije chips. Bovendien is het lastig om elektroden aan te brengen op het oppervlak van PDMS, waardoor glas vaak wordt gebruikt in devices met geprofileerde dunne-filmelektroden.
Cellen in bloed-hersenbarrière-op-chip-modellen
Het gebruikte celtype is van groot belang voor het construeren van biologisch relevante modellen. Het is echter nog steeds niet volledig opgehelderd hoe de verschillende cellen van de neurovasculaire eenheid exact bijdragen aan de barrièrefunctie [8]. Om de humane BBB na te bootsen, zou het gebruik van humane cellen uiteraard het meest voorspellend zijn. Humane hersencapillaire endotheelcellen zijn uitgebreid gekarakteriseerd, maar hebben een lage beschikbaarheid en reproduceerbaarheid [1]. Recente vooruitgang in het genereren van humane geinduceerde pluripotente stamcellen (hiPSC) biedt veel belofte om dergelijke obstakels te overwinnen [9].
Het in co-cultuur kweken van endotheelcellen met andere cellen van de neurovasculaire eenheid levert vermoedelijk een fysiologisch relevantere representatie op, aangezien deze cellen tevens invloed uitoefenen op de vorming en instandhouding van de barrière [10]. Er zijn reeds diverse studies naar co-culturen in microfluïdische BBB-modellen gepubliceerd, voornamelijk met endotheelcellen en astrocyten [4] [11], maar ook met neuronen [12] en pericyten. Astrocyten en endotheelcellen staan niet in direct contact met elkaar, maar worden gescheiden door de lamina basalis. In microfluïdische devices kunnen ze aan weerszijden van het membraan worden gekweekt. Als het membraan in het device echter te dik is, zal het cel-celcontact beperkt zijn. Om de 3D-omgeving van de extracellulaire matrix na te bootsen, worden hydrogels gebruikt als celtweedragers in microfluïdische kamers [12].
Schuifspanning op endotheelcellen
De endotheelcellen van de BBB in de neurovasculaire eenheid worden blootgesteld aan een kracht loodrecht op de vaatwand als gevolg van de bloeddruk, evenals aan schuifspanning als gevolg van de bloedstroom, in de richting van de stroming. Er is reeds gerapporteerd dat schuifspanningen de morfologie en functie van endotheelcellen beïnvloeden en een positief effect hebben op de barriërevorming [13]. Organ-on-a-chip-devices hebben het grote voordeel dat ze geschikt zijn voor het integreren van vloeistofstromen, in tegenstelling tot andere typen devices. Levende bloedvaten hebben een circulaire dwarsdoorsnede, terwijl microfluïdische devices doorgaans rechthoekige dwarsdoorsneden hebben. In een buis met een circulaire dwarsdoorsnede zal de schuifspanning op de wanden gelijkmatig en uniform zijn dankzij de cilindrische symmetrie. Bij een rechthoekige dwarsdoorsnede is de schuifspanning echter niet uniform. Om een zo gelijkmatig mogelijke spanning in een rechthoekige dwarsdoorsnede te bereiken, kan een zo vlak mogelijk stromingsprofiel worden gerealiseerd door de kanalen te ontwerpen met een kanaalhoogte die veel kleiner is dan de kanaalbreedte [14]. De fysiologische schuifspanning voor hersencapillairen bedraagt 0,3-2 Pa [2].
Transendotheliale elektrische weerstand (TEER)
TEER beschrijft de weerstand over een cellulaire barrière en wordt vaak gebruikt als validatieparameter om te controleren of endotheelcellen in BBB-modellen tight junction-complexen vormen [15]. Als de endotheelcellen correct groeien en tight junctions vormen met aangrenzende cellen, worden de intercellulaire ruimten van de cellaag afgesloten en wordt de stroomdoorgang beperkt [16]. Dit leidt tot een hogere weerstand tegen elektrische stroom, wat tot uiting komt in hogere TEER-waarden. TEER wordt vaak genormaliseerd naar het membraanoppervlak weergegeven in de eenheid Ωcm2, zoals hieronder, om directe vergelijking met andere modellen te vergemakkelijken.
𝑇𝐸𝐸𝑅 (Ω 𝑐𝑚2) = 𝑅𝑒𝑠𝑖𝑠𝑡𝑎𝑛𝑐𝑒 (Ω) × 𝐶𝑒𝑙𝑙 𝑐𝑢𝑙𝑡𝑢𝑟𝑒 𝑎𝑟𝑒𝑎 (𝑐𝑚2)
In BBB-on-chip-modellen is het meten van TEER een snelle, niet-invasieve methode waarmee de kwaliteit van de barrière in real-time kan worden geëvalueerd. De metingen worden uitgevoerd door een lage elektrische stroom over de cellaag aan te brengen en tegelijkertijd te meten in hoeverre deze stroom door de cellaag wordt tegengehouden. Organ-on-chip-systemen zijn uitermate geschikt voor de integratie van sensoren waarmee TEER in real-time kan worden gemonitord, wat bij andere soorten systemen lastig is. In vitro modellen van de BBB moeten TEER-waarden van meer dan 150-200 Ωcm2 bereiken om als acceptabele modellen te worden beschouwd [19]. Dit is ongeveer een factor tien lager dan de gerapporteerde in vivo resultaten. De reden waarom een veel lagere TEER wordt geaccepteerd, is te wijten aan de vereenvoudigde omstandigheden in vitro.
Permeabiliteit van bloed-hersenbarrière-op-chip-modellen
Organ-on-chip-modellen kunnen direct informatie verschaffen over de barrièrefunctie door de permeabiliteit van de barrière voor verschillende substanties te testen. Het is nuttig om de permeabiliteit te kwantificeren op een wijze die eenvoudig kan worden vergeleken met in vivo-data. Passief transport over de barrière kan worden gekwantificeerd aan de hand van de permeabiliteitscoëfficiënt van een analyt dat door de chip stroomt. Opgemerkt moet worden dat andere factoren dan diffusie kunnen bijdragen aan het transport, zoals convectieve stroming bij onregelmatigheden in de celbarrière, en osmotische stroming als gevolg van verschillen in concentraties van opgeloste stoffen tussen de kanalen. Dit kan worden vermeden door de concentratie van opgeloste stoffen in de kanalen te controleren en tijdens de experimenten in beide kanalen dezelfde druk te handhaven. Aangezien het transport van hydrofiele verbindingen over de barrière sterk is beperkt, worden deze verbindingen vaak gelabeld met fluorescerende tracers voor permeabiliteitsstudies. De permeabiliteit kan vervolgens worden gevisualiseerd met een fluorescentiemicroscoop.
Geschreven door Emma Thomée, PhD-student voor het MAMI-project, met financiering van het Horizon 2020-onderzoeks- en innovatieprogramma van de Europese Unie in het kader van subsidieovereenkomst nr. 766007.
Bibliografie
- Abbott, N.J., et al., Structure and function of the blood-brain barrier. Neurobiol Dis, 2010. 37(1): p. 13-25.
- Wong, A.D., et al., The blood-brain barrier: an engineering perspective. Front Neuroeng, 2013. 6: p. 7.
- Bhatia, S.N. and D.E. Ingber, Microfluidic organs-on-chips. Nat Biotechnol, 2014. 32(8): p. 760-72.
- Booth, R. and H. Kim, Characterization of a microfluidic in vitro model of the blood-brain barrier ([small mu ]BBB). Lab on a Chip, 2012. 12(10): p. 1784-1792.
- Booth, R. and H. Kim, Permeability analysis of neuroactive drugs through a dynamic microfluidic in vitro blood-brain barrier model. Ann Biomed Eng, 2014. 42(12): p. 2379-91.
- Griep, L.M., et al., BBB on chip: microfluidic platform to mechanically and biochemically modulate blood-brain barrier function. Biomed Microdevices, 2013. 15(1): p. 145-50.
- Sia, S.K. and G.M. Whitesides, Microfluidic devices fabricated in poly(dimethylsiloxane) for biological studies. Electrophoresis, 2003. 24(21): p. 3563-76.
- Hawkins, B.T. and T.P. Davis, The Blood-Brain Barrier/Neurovascular Unit in Health and Disease. Pharmacological Reviews, 2005. 57(2): p. 173.
- Pamies, D., T. Hartung, and H.T. Hogberg, Biological and medical applications of a brain-on-a-chip. Experimental Biology and Medicine, 2014. 239(9): p. 1096-1107.
- Serlin, Y., et al., Anatomy and Physiology of the Blood-Brain Barrier. Seminars in cell & developmental biology, 2015. 38: p. 2-6.
- Bang, S., et al., A Low Permeability Microfluidic Blood-Brain Barrier Platform with Direct Contact between Perfusable Vascular Network and Astrocytes. Scientific Reports, 2017. 7(1): p. 8083.
- Adriani, G., et al., A 3D neurovascular microfluidic model consisting of neurons, astrocytes and cerebral endothelial cells as a blood-brain barrier. Lab On A Chip, 2017. 17(3): p. 448-459.
- Dewey, C.F., et al., The dynamic response of vascular endothelial cells to fluid shear stress. J Biomech Eng, 1981. 103(3): p. 177-85.
- van der Helm, M.W., et al., Microfluidic organ-on-chip technology for blood-brain barrier research. Tissue Barriers, 2016. 4(1): p. e1142493.
- Srinivasan, B., et al., TEER measurement techniques for in vitro barrier model systems. J Lab Autom, 2015. 20(2): p. 107-26.
- Thuenauer, R., E. Rodriguez-Boulan, and W. Römer, Microfluidic approaches for epithelial cell layer culture and characterisation. Analyst, 2014. 139(13): p. 3206-18.
- Benson, K., S. Cramer, and H.J. Galla, Impedance-based cell monitoring: barrier properties and beyond. Fluids Barriers CNS, 2013. 10(1): p. 5.
- Wegener, J. and J. Seebach, Experimental tools to monitor the dynamics of endothelial barrier function: a survey of in vitro approaches. Cell Tissue Res, 2014. 355(3): p. 485-514.
- Reichel, A., D.J. Begley, and N.J. Abbott, An overview of in vitro techniques for blood-brain barrier studies. Methods Mol Med, 2003. 89: p. 307-24.

