Sferoïden zijn in de biologie 3D-aggregaten van cellen die de architectuur en functie van weefsels nabootsen. In omgevingen die hechting aan oppervlakken verhinderen, kunnen cellen zich inderdaad zelf assembleren tot sfeerachtige structuren, sferoïden genaamd. Er is de afgelopen jaren een groeiende belangstelling voor deze structuren omdat ze een 3D-model vormen dat dichter bij het in vivo micro-milieu van cellen in een levend organisme staat dan de klassieke 2D-celcultuur. 3D-celcultuur biedt vele voordelen voor medisch onderzoek, zoals het creëren van beter voorspellende modellen ter ondersteuning van de ontwikkeling van nieuwe therapieën. In dit blogartikel verkennen we de basisbeginselen van de vorming van cellulaire sferoïden en duiken we in de vele toepassingen ervan.
Sferoïdevorming - Hoe aggregeren cellen?
Er zijn verschillende manieren om sferoïden te vormen, maar de biologische processen achter deze cellulaire klustering zijn vrij complex en omvatten verschillende cellulaire mechanismen. Het vereist inderdaad cel-celadhesie van naburige cellen via transmembraanreceptoren aan het celoppervlak, integrinen genaamd, wat resulteert in de aggregatie van cellen. Dit leidt tot de ophoping van een ander eiwit genaamd cadherine, dat betrokken is bij cel-celadhesie. Vervolgens creëren deze geassembleerde cellen tight junctions, wat de initiële celadhesie versterkt en ook de compactheid van de sferoïde vergroot. Bovendien vinden er tijdens het proces van sferoïdevorming complexe processen plaats van hermodellering van het cytoskeleton, productie van extracellulaire matrix (ECM) en andere intracellulaire signaaloverdracht.
Na de initiële vorming kunnen de sferoïden blijven groeien, met name tumorsferoïden, en kunnen ze wekenlang in cultuur worden gehouden. Ze kunnen worden blootgesteld aan behandelingen en andere experimentele omstandigheden waarop ze zullen reageren door middel van modificatie van de cellulaire architectuur, moleculaire secretie of ander celgedrag. Na verloop van tijd ontstaat er een gradiënt van voedingsstoffen en zuurstof tussen de interne cellagen en de externe cellagen. Reguliere cellulaire processen kunnen enige modificaties ondergaan. Zo kan de celdeling snelheid worden beïnvloed in kerncellen die minder worden blootgesteld aan voedingsstoffen en zuurstof, wat leidt tot apoptose (geprogrammeerde celdood) of necrose (ongecontroleerde celdood).
Wat zijn de technieken om cellulaire sferoïden te vormen?
Verschillende celtypen hebben een verschillende neiging om sferoïden te vormen, vandaar de ontwikkeling van verschillende methoden om celaggregatie te bevorderen. Hier is een (niet-uitputtende) lijst van deze technieken:
- Sommige celtypen kunnen natuurlijk aggregeren door de expressie van celadhesiemoleculen. Kankercellen aggregeren bijvoorbeeld vaak spontaan tot sferoïden, die uiteindelijk tumoren kunnen worden.
- Hoewel sommige cellen relatief gevoelig zijn voor het vormen van aggregaten, kunnen ze ook baat hebben bij enige ondersteuning vanuit de omgeving. Deze hulp kan worden geboden door de toevoeging van biochemische componenten die cel-celadhesie bevorderen, zoals integrinen, cadherinen of componenten van de extracellulaire matrix en vele andere moleculen.
- Het is ook mogelijk om coatingen met lage hechting of niet-hechtende coatingen te gebruiken op de oppervlakken van het apparaat dat wordt gebruikt voor celaggregatie. Bovendien kan het fysiek inperken van de omgeving de sferoïdevorming verbeteren door middel van de specifieke vorm van de wells (zoals conische wells met speciale richels die een nagenoeg volledige mediumuitwisseling mogelijk maken, zoals te zien is op de InSphero AKURA microplaten) of micropatterning met specifieke patronen op het oppervlak om celaggregatie te sturen.
- Het in suspensie houden van cellen door middel van agitatie kan voorkomen dat cellen zich aan het oppervlak hechten en cel-celcontacten bevorderen. Hoewel dit vrij eenvoudig te implementeren is, resulteert dit vaak in een hoge variabiliteit in sferoïdegrootte.
- Elektrische en magnetische velden, echografie of akoestische golven kunnen eveneens worden gebruikt om celklustering te bevorderen.
- Microfluidics kan ook worden gebruikt om celaggregaten te vormen, met diverse voordelen: het gebruik van minder reagentia, een goed gecontroleerde omgeving, een verbeterde groottehomogeniteit tussen sferoïden van dezelfde en verschillende batches, en een betere modellering en cel levensvatbaarheid dankzij fluïdica.
- Een andere zeer gebruikelijke optie is het gebruik van de hanging drop-methode. Hierbij wordt gebruikgemaakt van zwaartekracht om cel-celinteracties in een gesuspendeerde druppel medium te vergemakkelijken. Hoewel dit kan worden gedaan op het deksel van een Petrischaal, zijn er speciaal apparaten ontwikkeld om de reproduceerbaarheid en high-throughput productie van deze hanging drops te verbeteren.
Overzicht van technieken
| Techniek | Beschrijving |
|---|---|
| Natuurlijke aggregatie | Expressie van celadhesiemoleculen. |
| Biochemische componenten | Bevorder cel-celadhesie. |
| Coatings met lage hechting of niet-hechtende coatings | Verbeter de vorming van sferoïden. |
| Beperkende omgeving | Celaggregatie begeleiden met specifieke putjesvormen of micropatronen. |
| Suspensie en agitatie | Voorkom hechting aan het oppervlak en bevorder cel-celcontacten. |
| Fysische velden | Bevorder celklustering door gebruik te maken van elektrische en magnetische velden, echografie of akoestische golven. |
| Microfluïdica | Celaggregaten vormen in gecontroleerde omgevingen. |
| Hanging Drop | Zwaartekracht benutten om cel-celinteracties te faciliteren in een gesuspendeerde druppel medium. |
Welke andere factoren kunnen celaggregatie beïnvloeden?
- Celdichtheid heeft impact en het is belangrijk om het optimale aantal cellen te bepalen voor een gegeven volume, wat effectieve cel-celinteracties stimuleert voor een succesvolle sferoïdevorming. Als er niet genoeg cellen zijn, is er mogelijk onvoldoende cel-celcontact, wat leidt tot slechte aggregatie. Te veel cellen kunnen echter leiden tot een slechte toegang tot voedingsstoffen, celstress en uiteindelijk celdood. Het handhaven van een constante celdichtheid draagt ook bij aan homogene en uniforme sferoïden voor reproduceerbare experimenten.
- Celkweek en omgevingsomstandigheden: alle factoren die belangrijk zijn voor levensvatbaarheid en groei van cellen hebben ook invloed op de sferoïdevorming. Het is inderdaad belangrijk om te beschikken over voldoende niveaus van voedingsstoffen en zuurstof, een optimale temperatuur, pH- en CO2-waarden, en een geschikte samenstelling van het medium voor het gekozen celtype. Als de condities niet optimaal zijn, kan dit de cellulaire interacties en communicatie beïnvloeden en celstress tot celdood veroorzaken. Metabolieten geproduceerd door cellen binnen de sferoïde beïnvloeden ook andere cellen. Met name de metabolieten geproduceerd door de cellen in het centrum van de sferoïde bereiken de cellen in de buitenste lagen mogelijk niet, waardoor cellen niet worden blootgesteld aan dezelfde metabolieten of concentraties daarvan, afhankelijk van hun locatie in de sferoïde. Dit heeft invloed op de intercellulaire communicatie en kan ook een rol spelen in de verschillende stappen van sferoïdevorming. Mechanische krachten en condities dragen eveneens bij aan de sferoïdevorming, ongeacht of deze natuurlijk zijn of worden opgelegd door de gekozen aggregatiemethode.
- Adhesiemoleculen en componenten van de extracellulaire matrix spelen een belangrijke rol bij celadhesie en celaggregatie. Het stimuleren van de expressie van deze moleculen kan eveneens dienen als instelbare parameter.
Welke typen cellulaire sferoïden zijn er?
Er bestaan vele soorten sferoïden, elk met een unieke bijdrage aan het onderzoek:
Multicellulaire tumorsferoïden (MCTS)
Multicellulaire tumorsferoïden (MCTS) zijn cruciaal bij het modelleren van solide tumoren. Deze sferoïden, die fungeren als intermediair tussen 2D-kweken en in vivo tumoren, repliceren cruciale kenmerken van tumoren, zoals de vorming van voedingsstoffengradiënten en de ontwikkeling van een hypoxische kern met minder toegang tot zuurstof, maar ook fysiologische intercellulaire communicatie en cellulaire heterogeniteit. Door de tumoromgeving nauwlettend na te bootsen, zijn MCTS essentieel voor het bestuderen van kankerbiologie en het testen van antikankertherapieën.
Bron: Kamatar, A.; Gunay, G.; Acar, H. Natural and Synthetic Biomaterials for Engineering Multicellular Tumor Spheroids. Polymers 2020, 12, 2506.
Stamcelsferoïden
Afgeleid van geïnduceerde pluripotente stamcellen (iPSC's), bezitten ze het opmerkelijke vermogen om te differentiëren in verschillende celtypen. Deze veelzijdigheid maakt ze tot een hoeksteen in regeneratieve geneeskunde en weefseltechnologie. Deze sferoïden bieden inzicht in stamcelgedrag en potentiële therapeutische toepassingen.
Embryoïden (Embryoid Bodies - EB's)
Embryoïden (EB's), opgenomen in de vorige categorie, worden gevormd uit embryonale stamcellen (ESC's) en iPSC's. Ze worden gebruikt om vroege embryonale ontwikkeling te bestuderen. Ze kunnen ook dienen als model voor weefseltechnologie, regeneratieve geneeskunde en lijnspecificatie.
Fase-contrastafbeelding van embryoïden (EB's) in suspensiekweek na 24 uur formatie. EB's zijn gecreëerd uit ongeveer 1000 muis-embryonale stamcellen (D3-cellijn). Schaalbalk = 100 µm.
Bron: Embryoid body. (2024, 22 juni). In Wikipedia.
Weefselspecifieke Sferoïden
Dit zijn vaak co-kweeksferoïden, die meerdere celtypen vertonen om de complexiteit van weefsels na te bootsen, aangezien ze meestal niet uit één enkel celtype bestaan. Deze sferoïden vergemakkelijken de studie van cel-celinteracties, weefseltechnologie en ziektemodellering. Ze bieden een fysiologisch relevanter model door diverse celtypen op te nemen die interageren binnen een weefsel.

Leversferoïden
Samengesteld uit hepatische cellen (hepatocyten, niet-parenchymateuze cellen, hepatische stellate cellen), worden deze sferoïden gebruikt om de leverfunctie en -ziekten te modelleren, het geneesmiddelenmetabolisme te bestuderen en toxiciteitstests uit te voeren. Ze kunnen leverspecifieke activiteiten reproduceren, waardoor ze een waardevol instrument zijn voor leveronderzoek.

Neurosferen
Afgeleid van neurale stamcellen of progenitorcellen, worden neurosferen ingezet om neurogenese, neurale differentiatie, neurodegeneratieve aandoeningen en neurale weefseltechnologie te bestuderen. Ze bieden een dynamisch model om de complexiteit van het zenuwstelsel te verkennen.

Cardiosferen
Samengesteld uit cardiaque progenitorcellen, zijn cardiosferen instrumenteel in onderzoek naar hartregeneratie, hartziektemodellen en cardiotoxiciteitstests. Ze imiteren de cardiale micro-omgeving en bieden inzichten in hartweefselherstel en ziektemeganismen.

Adiposferen
Gevormd uit vetweefselcellen, worden adiposferen gebruikt om adipogenese, obesitas, metabole ziekten en medicijntests te bestuderen. Ze modelleren het gedrag en de functie van vetweefsel, waaronder opslag van vet en hormoonsecretie.
In het verlengde van de bovenstaande voorbeelden is het voorstelbaar om sferoïden te ontwikkelen voor alle organen van het lichaam, op voorwaarde dat optimale experimentele omstandigheden kunnen worden vastgesteld en vergelijkende studies met bestaande modellen en in vivo worden uitgevoerd om de relevantie van het model te valideren.
Immuunsferoïden
Deze aggregaten bevatten immuuncellen, zoals lymfocyten en macrofagen, om immuunresponsen, immunotherapie en tumor-immuuninteracties te bestuderen. Ze zijn essentieel om te begrijpen hoe immuuncellen wisselwerkingen aangaan met andere celtypen en hoe deze interacties de ziekteprogressie en behandelingsresultaten beïnvloeden.
Gevasculariseerde Sferoïden
Dit betreft sferoïden uit de bovenstaande categorieën die vasculaire componenten bevatten of die zijn afgeleid van endotheliale cellen. Ze kunnen worden gebruikt in onderzoek naar angiogenese, vasculaire biologie en geneesmiddelentests met betrekking tot de vorming van bloedvaten. Deze sferoïden helpen bij het begrijpen van de vorming en functie van bloedvaten, wat cruciaal is voor weefseltechnologie en kankeronderzoek. Vascularisatie is essentieel voor de aanvoer van voedingsstoffen en celoverleving, en is aldus ook kritiek voor de ontwikkeling van relevante en fysiologische sferoïdmodellen van verschillende weefseltypen.
Tumorsferoïd en vasculair netwerk gerealiseerd in een microfluïdica-chip.
Bron: Nashimoto Y, Okada R, Hanada S, Arima Y, Nishiyama K, Miura T, Yokokawa R. Vascularized cancer on a chip: The effect of perfusion on growth and drug delivery of tumor spheroid.
Biomaterials. 2020 Jan;229:119547. doi: 10.1016/j.biomaterials.2019.119547. Epub 2019 Oct 17. PMID: 31710953.
Hoe kunnen sferoïden worden toegepast in medisch onderzoek?
De ontwikkeling van sferoïdkweken heeft een geheel nieuwe dimensie toegevoegd aan het medisch onderzoek. Deze cellulaire aggregaten vormen betrouwbare en kosteneffectieve modellen om inzicht te krijgen in ziektemechanismen, biologische routes en de werkzaamheid en toxiciteit van behandelingen. Ze vertegenwoordigen een nieuw in vitro model en een alternatief voor dierproeven voor een betere voorspelbaarheid en een verbeterde translatie naar humane klinische studies.
| Toepassing | Rol |
|---|---|
| Medicijnscreening | Wordt gebruikt voor het bestuderen van zowel de toxiciteit als de werkzaamheid van nieuw ontwikkelde moleculen en reeds goedgekeurde geneesmiddelen, wat bijdraagt aan drug repurposing. |
| Ziektemodellering | Maakt een beter begrip van ziektemeganismen en de opheldering van biologische routes mogelijk. |
| Gepersonaliseerde Geneeskunde | Kan mogelijk worden gebruikt om de meest effectieve behandeling voor individuele patiënten te vinden. |
| Kankeronderzoek | Biedt een superieur in-vitromodel voor tumoren in vergelijking met 2D-celkweken, wat helpt bij de studie van tumorinvasie, metastase en de ontwikkeling van antikankertherapieën. |
| Weefseltechnologie | Worden gebruikt als bouwstenen om grotere 3D-structuren te ontwikkelen door meerdere sferoïden te fusioneren. Ze kunnen ook worden ingezet voor het herstellen of vervangen van beschadigd weefsel. |
| Celtherapie | Wordt toegepast om cellen op fysiologische wijze af te leveren binnen ontwikkelingen op het gebied van celtherapie. |
In de toekomst zullen er waarschijnlijk nog vele andere toepassingen voor sferoïden in onderzoek en therapie worden ontdekt, met name wanneer de huidige beperkingen van sferoïden kunnen worden gereduceerd.
Wat zijn de beperkingen van het gebruik van cellulaire sferoïden?
Ondanks hun cruciale rol in het hedendaagse biomedische onderzoek kent de kweek van sferoïden nog enkele beperkingen:
📏 Groottebeperkingen en reproduceerbaarheid
Hoe groter een sferoïde is, hoe gevoeliger deze is voor voedingsstoffengradiënten en daarmee voor mogelijke celnecrose in de kern. Bovendien is het belangrijk om een productiemethode te ontwikkelen met een goede sferoïdehomogeniteit om resultaten van verschillende sferoïden te kunnen vergelijken. Het is tevens van belang te streven naar gestandaardiseerde methoden om reproduceerbare data te verkrijgen.
🤖 Automatisering en schaalbaarheid
Hoewel er vele innovaties op dit gebied verschijnen, is het belangrijk om geautomatiseerde systemen te ontwikkelen voor de productie en bestudering van sferoïden om ze bruikbaar te maken voor medisch onderzoek op grote schaal.
🧑🔬 Technische expertise
In eerste instantie kan de overstap van 2D naar 3D enige aanpassing van de laboratoriumapparatuur en technische training vereisen.
🔎 Beperkte analyse
Vanwege hun 3D-structuur kunnen bepaalde meetresultaten, zoals beeldvorming, uitdagend zijn. Het kan moeilijk zijn om de kern van de sferoïde te bereiken, waardoor de analyse beperkt kan blijven tot de buitenste lagen.
🧩 Beperkte complexiteit
Hoewel complexer dan 2D-monolagen, zijn sferoïden qua architectuur, vascularisatie, aantal celtypen en functies nog steeds minder complex dan natieve weefsels.
Conclusie
Cellulair sferoïden vertonen zeer veelbelovende eigenschappen voor een meer fysiologisch, voorspellend en efficiënt onderzoek. Hun gebruik op tal van terreinen maakt ze tot een veelzijdig en waardevol instrument voor onderzoekers en medische professionals. De constante innovatie op het gebied van sferoïden in de afgelopen jaren biedt tevens hoopgevende vooruitzichten voor mogelijke toekomstige verbeteringen.
Bronnen:
Białkowska K, Komorowski P, Bryszewska M, Miłowska K. Sferoids as a Type of Three-Dimensional Cell Cultures-Examples of Methods of Preparation and the Most Important Application. Int J Mol Sci. 2020 Aug 28;21(17):6225. doi: 10.3390/ijms21176225. PMID: 32872135; PMCID: PMC7503223.
Decarli MC, Amaral R, Santos DPD, Tofani LB, Katayama E, Rezende RA, Silva JVLD, Swiech K, Suazo CAT, Mota C, Moroni L, Moraes ÂM. Cell spheroids as a versatile research platform: formation mechanisms, high throughput production, characterization and applications. Biofabrication. 2021 Apr 8;13(3). doi: 10.1088/1758-5090/abe6f2. PMID: 33592595.
Lazzari G., Couvreur P. & Mura S. (2017). Multicellular tumor spheroids: a relevant 3D model for the in vitro preclinical investigation of polymer nanomedicines. Polym. Chem. 8, 4947.

